dodano: 2012-03-12

Szkodniki magazynowe zbóż

Magazyn, spichlerz i silosa to miejsca, które szczególnie upodobały sobie szkodniki magazynowe. Są dobrze przystosowane do warunków pomieszczeń zamkniętych i w ciągu stosunkowo krótkiego czasu mogą zniszczyć znaczną część zmagazynowanych zbóż. Wołek zbożowy, trojszyk ulec,mól ziarniak, kapturnik zbożowiec, rozpłaszczyk drobny, ukrytek mauretański to niektórzy z niszczycieli naszych plonów.
Szkody mogą być duże, należy, więc systematycznie (nie tylko w okresie przedżniwnym) dokonywać oceny magazynów pod kątem występowania szkodników i w przypadku ich stwierdzenia podjęcie z nimi walki.
Istotnym elementem tej walki jest poznanie biologii szkodników; cech morfologicznych, cykli rozwojowych, rozmnażania, odżywiania, itd. Nie mniej ważnym jest znajomość metod i sposobów wykrywania szkodników oraz metod i technik ich zwalczania.
Obecność szkodników magazynowych w przechowywanym ziarnie zbóż stwarza dwojakiego rodzaju zagrożenie.
Z jednej strony są to straty bezpośrednie, wynikające z ubytku masy ziarna w wyniku żerowania szkodników, z drugiej zaś straty pośrednie, wynikające z pogorszenia się jakości ziarna i zanieczyszczenia go wydalinami, wydzielinami, wylinkami czy martwymi osobnikami szkodników. Szkodniki powodują również zawilgocenie i zagrzewanie się zbóż, wskutek czego pogarszają się warunki ich składowania.
Największe szkody w przechowywanym zbożu wyrządzają owady, a wśród nich chrząszcze: wołek zbożowy i trojszyki: ulec, większy, gryzący i ciemny oraz motyle: mól ziarniak. Pomijam tu szkodniki typowe dla magazynów produktów zbożowych, takich jak mąki, kasze, otręby i inne.
Wołek zbożowy
Najgroźniejszy i najczęściej spotykany we wszystkich typach magazynów (silosy, magazyny płaskie, składy gospodarcze) szkodnik całego ziarna zbóż. Gatunek kosmopolityczny, masowo występuje w strefie klimatu umiarkowanego. Całkowicie przystosowany do pomieszczeń zamkniętych. Żeruje przede wszystkim na ziarnie pszenicy i jęczmienia, ale i na pozostałych zbożach także. Najlepszym pokarmem dla larw jest pszenica, jęczmień łuskany, żyto, jęczmień niełuskany, owies łuskany, kukurydza, ryż, gryka i żołędzie. Szacuje się, że szkodnik ten niszczy w Polsce ok. 5 % przechowywanych zbóż.
Jest to chrząszcz długości 2,0-5,0 mm, barwy od jasnobrązowej poprzez ciemnobrązową do czarnej z lekkim połyskiem. Ubarwienie zależy od wieku i zaraz po wyjściu z poczwarki chrząszcze są koloru słomkowego.
Ciało smukłe, głowa charakterystyczna wyciągnięta w ryjek, który na przekroju poprzecznym jest okrągły. Dymorfizm płciowy słabo zaznaczony: samce mają ryjek krótszy i grubszy niż samice. Larwa dorasta do 2,5 mm długości, jest beznoga, łukowato zgięta.
Wołek rozmnaża się za pomocą jaj składanych w ziarnie, umieszczanych w części grzbietowej i wierzchołkowej ziarna. Wyklute po kilku dniach larwy całe życie spędzają w ziarnie żywiąc się jego zawartością - wygryzają ziarniak w środku pozostawiając tylko łupinę nasienną.
Larwa przechodzi 4 linienia i po 21 dniach przepoczwarcza się. Po wyjściu z poczwarki chrząszcze po kilku dniach przystępują do kopulacji i składania jaj. Długość życia chrząszczy zależy przede wszystkim od wilgotności względnej powietrza a w mniejszym stopniu od temperatury otoczenia. Przy sprzyjających warunkach wołek zbożowy żyje ok. 9 miesięcy a samice składają w tym czasie ok. 150-200 jaj. W ciągu roku może rozwinąć się od 2 do 3 pokoleń, w pomieszczeniach ogrzewanych nawet do 10. Potomstwo jednej pary po 6 pokoleniach zwiększa liczebność do ok. 8 mln. sztuk.
Chrząszcze unikają światła, co utrudnia ich wykrycie. W miejscu skupienia populacji wołka zbożowego tempe¬ratura masy ziarna może być nawet o 10°C wyższa niż w niezasiedlonych miejscach.
Trojszyk ulec
Jest to rdzawobrązowy chrząszcz o długości 2,5 - 5,0 mm. Larwa białawo żółta, wydłużona, długości ok. 1,1 mm.
Poczwarka biała 3,5 mm długości, spoczywa w miejscu żerowania pokarmu.
Szkody wyrządzają zarówno larwy jak i chrząszcze. Podraż¬nione chrząszcze, przebywające bez pokarmu lub w dużym zagęszczeniu, wydzielają lotne związki zapachowe – benzochinony, które nadają ziarnu trwały i nieprzyjemny zapach. Ziarno takie nie nadaje się, jako pokarm dla ludzi, pasza dla zwierząt czy produkt dla przemysłu.
Zasiedlenie ziarna następuje szybciej, jeśli część ziaren jest połamana lub zmiażdżona. Na powierzchni produktu znajdują się wylinki larwalne i martwe osobniki szkodników. Oprócz szkód bezpośrednich (utrata ciężaru ziarna) szkodnik produkuje duże ilości pyłu, który uniemożliwia oddychanie ziarna, powoduje jego zagrzewanie i zawilgocenie. Ziarno przeznaczone do siewu może tracić zdolność kiełkowania, gdyż larwy i chrząszcze zaczynają żerowanie od strefy zarodka. Chrząszcze mogą przegryzać opakowania papierowe, bawełniane, plastykowe, foliowe.
Trojszyk ulec i trojszyk gryzący są często występującymi szkodnikami magazynowymi. W magazynach spotykane są na opakowaniach i ścianach. Często spotykany jest razem z wołkiem zbożowym, wołkiem ryżowym i rozpłaszczykiem rdzawym. W naszych warunkach klimatycznych szkodnik może się rozwijać tylko w pomieszczeniach zamkniętych. Ponieważ trojszyk ulec i trojszyk gryzący są gatunkami ciepłolubnymi ich rozwój populacji powodujący straty ekonomiczne może odbywać się w zakresie temperatury 28-32ºC.
Chrząszcze mogą żyć 335-450 dni i samice składają w tym czasie do 450 jaj bezpośrednio na produkty pokarmowe. Rozwój jednego pokolenia trwa 20 dni w warunkach optymalnych i zależy głównie od temperatury, wilgotności i jakości pokarmu. W magazynach ogrzewanych może rozwijać się kilka pokoleń w roku.
Mól ziarniak
To motyl, którego gąsienice powodują duże szkody w magazynach zbożowych. Jest owadem o długości ciała 10-14 mm. Motyle są aktywne w nocy, samice składają wtedy jaja na produkty pokarmowe. Przeciętna płodność jednej samicy wynosi 60-100 jaj. Gąsienica po wyjściu z jaja wgryza się do wnętrza nasiona lub ziarna i częściowo zjada jego zawartość, zaczynając żerowanie od zarodka, co dyskwalifikuje ziarno do siewu. Po pewnym czasie wychodzi z porażonego produktu i atakuje następne ziarno. Ponieważ gąsienice przędą, łączą porażone ziarna w grudy, w których może być do kilkudziesięciu nasion. Przed przepoczwarczeniem gąsienice wędrują w poszukiwaniu odpowiedniego miejsca i pokrywają pryzmę lub worki grubą warstwą przędzy. Przy du¬żej liczebności larw powierzchnię pryzmy ziarna pokrywa warstwa połyskującej przędzy. Poczwarki znajdują się na ścianach i w szczelinach. Optymalne warunki do rozwoju zapewnia temperatura 25oC i 90% wilgotności względnej powietrza i wtedy rozwój trwa 70 dni. W ciągu jednego sezonu może się rozwinąć od jednej do trzech generacji w zależności od wilgotności powietrza.

Kapturnik zbożowiec
Chrząszcz długości 2,5-3,0 mm barwy brunatnoczerwonej. Larwa zaraz po wyjściu z jaja jest biała, owłosiona, z brązową głową i mocnym hakiem na końcu odwłoka. Poczwarka typu wolnego przypomina owada dorosłego.
Chrząszcze żyją ponad 100 dni borując ziarno i wytwarzając bardzo duże ilości pyłu, który zamyka przestrzenie międzyziarnowe. Ziarno porażone nabiera charakterystycznego miodowego zapachu, pochodzącego od wydzielanych feromonów. Samice składają jaja bezpośrednio na ziarno lub w pył, łącznie około 400 sztuk.
Czas rozwoju jednego pokolenia może trwać najkrócej 30 dni, a w warunkach niekorzystnych nawet 250 dni. Minimum cieplne potrzebne do rozwoju wynosi 17ºC.
W naszych warunkach może rozwijać się w okresie lata lub w ogrzewanych magazynach. Do Polski bywa przywożony z transportami zboża i umieszczony jest na liście kwarantannowej.
Rozpłaszczyk drobny
Chrząszcz długości 1,0-1,8 mm, barwy czerwonawej. Larwa dorasta do 3 mm długości, jest koloru białego tylko głowa, tułów i ostatni segment odwłoka są brązowe. Poczwarka jest koloru białego i spoczywa w kokonie zbudowanym z przędzy i resztek pokarmu.
Samice składają do 500 jaj. Szkodnik występuje przede wszystkim na rozdrobnionych produktach zbożowo-mącznych, w ziarnie zbóż uszkodzonym podczas zbioru. Szkodnik nie toleruje niskiej temperatury. Występuje na całym świecie, w warunkach naturalnych naszego kraju rzadziej spotykany niż rozpłaszczyk rdzawy. Przywożony bywa z transportami nasion, suszonych owoców i ziarna kakao.

Ukrytek mauretański
Długość ciała chrząszcza 6,0-11,0 mm, ubarwienie zmienne od brunatno-czarnego do jasno- brązowego. Larwa dorasta do 19 mm długości i jest koloru brudno białego z brązową głową, na końcu odwłoka płytka i haki tego samego koloru. Poczwarka jest biała do 10,5 mm długości.
Owady dorosłe żyją 12-24 miesięcy, w tym czasie wielokrotnie kopulują, a samice w ciągu kilku miesięcy składają jaja bezpośrednio na pokarm lub opakowania. Maksymalna płodność samic wynosi 1200 jaj, przeciętna około 500 sztuk. W optymalnych warunkach rozwój jednego pokolenia trwa 97 dni, w temperaturze pokojowej do 350 dni. W naszych warunkach klimatycznych może się rozwinąć jedno pokolenie w roku.
Wszystkie stadia rozwojowe tolerują niską temperaturę. Chrząszcze pozbawione pokarmu żyją w temperaturze 10ºC przez 6 miesięcy, a w 20ºC 52 dni. W tych samych warunkach larwy żyją bez pokarmu odpowiednio 2 lata i 10 miesięcy.
Szkody wyrządzają larwy i chrząszcze zjadając ziarno zbóż i jego przetwory, suszone owoce i warzywa, orzechy, rzadziej produkty pochodzenia zwierzęcego. Larwy unikają światła i żerują w głębszych warstwach produktu.
Metody wykrywania szkodników
Stwierdzenie obecności szkodników magazynowych może być dość trudne, zwłaszcza w przypadku magazynów płaskich, jakimi są typowe magazyny niesilosowe, gdzie zboże składowane jest na płaskich powierzchniach, gdzie nie ma możliwości przewietrzenia pryzmy lub gdy magazyn jest pełny a szkodników jest mało.
Jedną z metod wykrywania szkodników jest pobieranie próbek ziarna tzw. zgłębnikiem magazynowym. W celu uzyskania reprezentacyjnej próby i wyliczenia prawidłowych wyników badania opracowane zostały specjalne normy pobierania prób oraz metodyki badania stopnia porażenia przez szkodniki.
Tradycyjną i powszechnie dość znaną metodą pozwalającą stwierdzić obecność szkodników jest stosowanie pułapek chwytnych do magazynów zbożowych. W przypadku nie posiadania takich pułapek można ustawić puste słoiki, np. po dżemie, w taki sposób, aby krawędź otworu była zrównana z powierzchnią pryzmy. Złapanie w ten sposób nawet pojedynczych szkodników może oznaczać, że prawdopodobnie został przekroczony próg szkodliwości i porażony produkt należy poddać zabiegom dezynsekcji.
W przypadku braku, widocznego gołym okiem, występowania szkodników, należy przeprowadzić badanie szczegółowe potwierdzające występowanie szkodnika oraz stopień zanieczyszczenia ziarna (przydatność ziarna do wykorzystania).
Inną, nową formą pułapek chwytnych są tzw. pułapki feromonowe, wykorzystujące substancje chemiczne wydzielane przez osobniki w celu przywabienia innego osobnika tego samego gatunku przeciwnej płci. Takie pułapki zdają egzamin, gdy w danym magazynie występują owady dorosłe, czyli motyle. Cykl rozwojowy w sprzyjających warunkach trwa od kilku do kilkunastu dni, w związku z czym sygnalizacja ta mówi z reguły o dość dużym skażeniu magazynu.
Występowanie wołka zbożowego można stwierdzić tzw. metodą flotacyjną, która w skrócie polega na tym, że około 100 gram ziarna zalewamy wodą, następnie mieszamy i po kilku minutach zdrowe ziarno oraz zawierające larwy opada na dno, natomiast ziarno porażone dużymi larwami lub poczwarkami wypływa na powierzchnię. Ziarno pływające należy bardzo dokładnie obejrzeć najlepiej przy pomocy szkła powiększającego oraz przecinając ziarniaki stwierdzić czy występuje szkodnik.
Zwalczanie
Pojawienie się szkodników w zmagazynowanym ziarnie zbóż oznacza zawsze straty. Aby ich uniknąć, należy prowadzić częste kontrole ziarna na ich obecność i elimi¬nować wszelkie drogi zakażeń. Jeżeli jednak szkodniki wystąpią należy je jak najwcześniej zlikwidować, aby zminimalizować straty.
Zwalczanie szkodników nie jest łatwe. Po stwierdzeniu ich obecności w zmagazy¬nowanym ziarnie należy ocenić poziom zagrożenia i oszacować opłacalność przepro¬wadzenia zabiegu.
Istnieje wiele metod zwalczania szkodników magazynowych – od najprostszych mechanicznych, poprzez biologiczne, fizyczne do chemicznych. Obecnie dużo mówi się o tzw. metodzie integrowanej, która łączy w sobie wszystkie metody zwalczania, co ma gwarantować zwiększoną skuteczność owadobójczą przy ograniczeniu nakładów finansowych i zmniejszeniu szkodliwości dla środowiska.
Nadal jednak najskuteczniejszą i najczęściej stosowaną metodą zwalczania szkodni¬ków magazynowych jest metoda chemiczna, stosowana w dwojaki sposób: poprzez poddanie zmagazynowane¬go ziarna i pomieszczeń magazynowych działaniu insektycydów kontaktowych lub zastosowanie środków ochrony emitujących gazy, czyli tzw. fumigacja.
W metodzie fumigacji produkty zaatakowane przez szkodniki poddaje się gazowaniu, z użyciem niebezpiecznych gazów (np. fosforowodór), dlatego też zabiegi te z uwagi na możliwe skutki uboczne dla otoczenia mogą być wykonywane tylko i wyłącznie przez odpowiednio przeszkolone ekipy zakładów zwalczania szkodników żywności lub wyspecjalizowane ekipy DDD uprawnione do wykonywania zabiegów gazowania.
Tekst i ilustracje mgr inż. Kazimierz Szozda
W-MODR w Olsztynie

najnowsze ogłoszenia w tej kategorii

Proszę czekać - ładowanie treści...